Sầu riêng – “Cây vàng” đổi đời nhà nông

Mùi của sầu riêng từng được một hệ thống AI nổi tiếng mô tả là “mùi trái cây khó chịu, giống hành thối trộn với tất thể thao”. Với nhiều người, sầu riêng vẫn là một loại thực phẩm khá “ngoài hành tinh”. Nhưng với không ít nông hộ Đông Nam Á, loại trái cây có mùi đặc biệt này lại là một “mỏ vàng”, đủ sức thay đổi kinh tế của cả gia đình.

Năm 2023 là một năm đặc biệt đối với Krông Pắc, một huyện vùng đồi thuộc Tây Nguyên, nơi có khoảng 7.000 ha sầu riêng. Chỉ trong vòng hai năm, địa phương này ghi nhận khoảng 1.000 ô tô mới đăng ký. Con số đó có thể chưa lớn nếu so với một số quốc gia lân cận, nhưng lại rất đáng chú ý tại Việt Nam, nơi tỷ lệ sở hữu ô tô vẫn dưới 5,5%.

Đằng sau sự thay đổi ấy là giá trị kinh tế rất lớn mà sầu riêng mang lại.

Trong giai đoạn 2022–2023, một nông hộ sở hữu vườn sầu riêng trưởng thành, từ sáu năm tuổi trở lên, tại Tây Nguyên hoặc Đồng bằng sông Cửu Long có thể thu hoạch trung bình khoảng 20 tấn sầu riêng mỗi hecta. Với giá bán tại vườn khoảng 2,5 USD/kg, doanh thu có thể đạt 50.000 USD/ha/năm.

Trong khi đó, một nông dân trồng lúa cần mẫn, cũng sản xuất khoảng 20 tấn trên cùng diện tích mỗi năm, lại chỉ tạo ra khoảng 6.000 USD.

50.000 USD so với 6.000 USD trên cùng một diện tích đất — khoảng cách này phần nào lý giải vì sao sầu riêng nhanh chóng trở thành một trong những cây trồng hấp dẫn nhất đối với nông dân.

Năm 2023, kim ngạch xuất khẩu sầu riêng của Việt Nam đạt khoảng 2,2 tỷ USD. Mục tiêu cho năm 2024 được đặt ở mức 3,5 tỷ USD, trong bối cảnh diện tích sầu riêng cả nước vào khoảng 150.000 ha, trong đó gần một nửa là các vườn cây còn trẻ.

Những con số này khiến hình ảnh “nông dân sầu riêng làm giàu” ngày càng phổ biến. Tuy nhiên, phía sau mỗi vụ thu hoạch giá trị cao là một quá trình chăm sóc đầy rủi ro.

Một cây sầu riêng thường cần khoảng năm năm mới bắt đầu cho trái. Điều đó đồng nghĩa với việc người trồng phải đầu tư trong nhiều năm mà gần như chưa có nguồn thu trực tiếp từ cây.

Khi bước vào giai đoạn kinh doanh, những thách thức mới thực sự bắt đầu. Phytophthora spp. là một trong những nhóm tác nhân gây bệnh đáng lo ngại nhất. Chúng có thể tấn công từ rễ, thân, lá cho đến trái, kể cả khi trái còn trên cây lẫn sau thu hoạch.

Nếu bệnh nấm chưa đủ phức tạp, nhà vườn còn phải đối mặt với rệp sáp, rầy, bọ trĩ và nhiều nhóm côn trùng khác có thể gây hại cho đọt non, hoa và trái. Người trồng gần như phải có mặt thường xuyên trong vườn, quan sát từng thay đổi nhỏ của cây.

Làm nông chưa bao giờ là một công việc dễ dàng, và với sầu riêng, giá trị càng cao thì yêu cầu về kỹ thuật và quản lý càng lớn.

Qua những chuyến khảo sát các vùng trồng sầu riêng tại Campuchia, Malaysia và Việt Nam, sự khác biệt trong cách canh tác hiện lên khá rõ.

Tại Đồng bằng sông Cửu Long, có những vườn được trồng với mật độ lên đến khoảng 250 cây/ha. Ở các vùng cao của Malaysia, một số vườn chỉ duy trì khoảng 50 cây/ha, tạo không gian rất rộng cho từng cây phát triển. Trong khi đó, tại miền Bắc Campuchia, nhiều nhà vườn chú trọng tạo tán và cắt tỉa cây khá bài bản.

Dù mô hình canh tác khác nhau, có một điểm chung xuất hiện ở hầu hết các vùng trồng: Phytophthora gần như luôn là mối đe dọa số một.

Một số nhà vườn đã tích lũy đủ kinh nghiệm để kiểm soát bệnh tương đối tốt. Nhưng với nhiều người khác, đây vẫn là bài toán khó.

Thực tế cũng cho thấy trình độ học vấn hay mức độ đầu tư tài chính không quyết định hoàn toàn khả năng thành công với sầu riêng.

Có những nông dân từng nghỉ học từ cấp ba nhưng dành nhiều năm tự học kỹ thuật trồng sầu riêng qua Internet và mạng xã hội. Họ ghi chép, thử nghiệm, quan sát cây và dần hình thành kinh nghiệm riêng.

Ở chiều ngược lại, cũng có những doanh nhân giàu có đầu tư hàng triệu USD vào những trang trại Musang King quy mô lớn, trang bị hệ thống tưới hiện đại và đội ngũ nhân sự giàu kinh nghiệm. Tuy vậy, việc quản lý sâu bệnh vẫn có thể khiến họ gặp khó khăn.

Bởi cây trồng là một cơ thể sống. Chúng không thể nói cho người trồng biết mình đang thiếu gì, đang bị stress ở đâu hay vấn đề bắt đầu từ bộ rễ, nguồn nước hay dinh dưỡng.

Người làm vườn phải “đọc” cây qua màu lá, bộ rễ, sinh trưởng của đọt, tình trạng hoa, trái và rất nhiều tín hiệu nhỏ khác.

Và trước khi nghĩ đến năng suất hay lợi nhuận, điều quan trọng nhất vẫn là một nguyên tắc rất cơ bản: cây phải khỏe trước khi có thể cho một vụ thu hoạch tốt.

Gần đây, một dự án khảo sát cơ hội kinh doanh trong ngành sầu riêng đã được triển khai tại Thái Lan, Việt Nam, Campuchia và Malaysia. Quá trình này có sự tham gia của nhiều chuyên gia, đồng nghiệp và thành viên địa phương am hiểu thị trường cũng như kỹ thuật canh tác tại từng quốc gia.

Những chuyến đi cho thấy sầu riêng không chỉ là câu chuyện về một loại trái cây có giá trị cao. Đó còn là câu chuyện về kỹ thuật nông nghiệp, quản lý rủi ro, kiến thức tích lũy qua nhiều năm và khả năng hiểu được nhu cầu của một sinh vật sống.

Năm 2025 được kỳ vọng sẽ tiếp tục là một giai đoạn đáng chú ý đối với ngành sầu riêng trong khu vực, với nhiều câu chuyện và kinh nghiệm thực tế từ các vùng trồng khác nhau đang chờ được chia sẻ.

Bài viết được lượt dịch theo bài đăng cá nhân của Tiến sĩ Lê Duy dưới sự cho phép của tác giả. Link bài gốc: https://www.linkedin.com/pulse/durian-goldmine-changes-life-many-people-l%C3%AA-duy-x8h9c/.